AMU-BUXORO MASHINA KANALINING EKSPLUATATSION GIDRAVLIK REJIMINI BAHOLASH MEZONLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Abstract
Maqolada Amu-Buxoro mashina kanalining ekspluatatsiya jarayonida shakllanadigan gidravlik rejimini kompleks baholash masalalari tadqiq etilgan. Kanalning suv o‘tkazish sharoitini tavsiflovchi suv sarfi, oqim chuqurligi, o‘rtacha tezlik, gidravlik radius, gidravlik nishablik va suv uzatish samaradorligi kabi ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligini hisobga olish zarurati asoslangan. Amaldagi baholash yondashuvlarining imkoniyatlari tahlil qilinib, ekspluatatsion gidravlik rejimni alohida parametrlar bo‘yicha emas, ularning o‘zaro bog‘langan o‘zgarishi asosida baholash yondashuvi taklif etilgan. Kanal uchastkalarining gidravlik holatini tavsiflash uchun xususiy ko‘rsatkichlarni yagona kompleks mezonga birlashtirishning uslubiy asoslari ishlab chiqilgan. Taklif etilayotgan yondashuv kanalning gidravlik rejimi me’yoriy holatdan chetlanayotgan uchastkalarni aniqlash, ularning ekspluatatsion holatini qiyosiy baholash va suv uzatish rejimini takomillashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilish imkoniyatini kengaytiradi.
References
Farmon va qarorlar uchun
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi PF-6024-son “O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni. Toshkent, 2020. Ushbu hujjatda suv resurslarini boshqarish, suv xo‘jaligi obyektlarini modernizatsiya qilish va ulardan foydalanish samaradorligini oshirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 7-maydagi PF-74-son “Suv xo‘jaligida zamonaviy boshqaruv tizimini joriy qilish va rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash to‘g‘risida”gi Farmoni. Toshkent, 2024.
Kitob va ilmiy-uslubiy qo‘llanmalar uchun
3. Chow V.T. Open-Channel Hydraulics. New York: McGraw-Hill Book Company, 1959. 680 p. Mazkur asar ochiq o‘zanlardagi oqim, gidravlik radius, kritik va normal chuqurlik, notekis va tekis harakat hamda kanal gidravlik hisoblarining klassik nazariy asoslarini qamrab oladi.
4. Brunner G.W. HEC-RAS Hydraulic Reference Manual. Davis, California: U.S. Army Corps of Engineers, Hydrologic Engineering Center. HEC-RAS hujjatlari bir va ikki o‘lchamli gidrodinamik hisoblashlar, suv sathi va oqim parametrlarini modellashtirishning nazariy asoslarini o‘z ichiga oladi.
5. Wahlin B., Zimbelman D. (eds.). Canal Automation for Irrigation Systems. Manual of Practice No. 131. Reston, Virginia: American Society of Civil Engineers, 2014. 280 p. Qo‘llanmada irrigatsiya kanallarining gidravlik xususiyatlari, SCADA, avtomatik boshqaruv, kanal ish rejimini nazorat qilish va boshqarish masalalari yoritilgan.
Jurnal maqolalari uchun
6. Xazratov A.N., Raxmatov M.I., G‘ayimnazarov I.X., Abduahadov S.A. Amu-Buxoro mashina kanalidagi o‘zan deformatsiyasi jarayonlari va uni keltirib chiqaruvchi asosiy omillar. Innovatsion texnologiyalar. 2026. № 2 (62). B. 58–64. DOI: 10.70769/2181-4732.ITJ.2026-2.07. Tadqiqotda Amu-Buxoro mashina kanalidagi deformatsiya jarayonlari dala kuzatuvlari va gidravlik modellashtirish asosida baholangan.
7. Khazratov A.N., Abduahadov S.A., Sobirov F.Ch. Channel Deformation Processes in the Amu–Bukhara Machine Canal. American Journal of Technology Advancement. 2026. Vol. 3, No. 5. DOI: 10.31149/ajta.v3i5.4198.
8. Kam bog‘langan grunt o‘zanli kanallarda o‘zan deformatsiyasini prognozlash uchun oqim tashuvchanlik qobiliyati usullarining qiyosiy tahlili. Innovatsion texnologiyalar. 2026. № 2 (62). B. 127–136. DOI: 10.70769/2181-4732.ITJ.2026-2.17.
9. Kumari S., Kumar M., Singh A. Hydraulic Analysis of Irrigation Canal Using HEC-RAS Model: A Case Study of Latifshah Weir in Uttar Pradesh, India. Journal of Water Engineering and Management. 2025. Vol. 6, No. 3. P. 1–13. DOI: 10.47884/jweam.v6i3pp01-13.
10. Munir S., Schultz B., Suryadi F.X., Bharati L. Evaluation of Hydraulic Performance of Downstream-Controlled Maira-PHLC Irrigation Canals under Crop-Based Irrigation Operations. Irrigation and Drainage. 2012. Vol. 61, No. 1. P. 20–30. DOI: 10.1002/ird.622. Mazkur tadqiqotda irrigatsiya kanalining o‘zgaruvchan suv sarflari sharoitidagi gidravlik va ekspluatatsion samaradorligi gidrodinamik modellashtirish orqali baholangan.
11. Sau J., Malaterre P.O., Baume J.P. Sequential Monte Carlo Hydraulic State Estimation of an Irrigation Canal. Comptes Rendus Mécanique. 2010. Vol. 338, No. 4. P. 212–219. DOI: 10.1016/j.crme.2010.03.013. Tadqiqotda kanal bo‘ylab suv sarfi va sathini real vaqt rejimida baholash hamda Manning–Strickler qarshilik koeffitsiyentini aniqlash yondashuvi ishlab chiqilgan.
12. Reddy J.M. Design of Global Control Algorithm for Irrigation Canals. Journal of Hydraulic Engineering. 1996. Vol. 122, No. 9. P. 503–511. DOI: 10.1061/(ASCE)0733-9429(1996)122:9(503). Maqolada Saint-Venant tenglamalari asosida kanal suv rejimini avtomatik boshqarish masalasi tadqiq qilingan.
