O'ZBEK VA XITOY TILLARIDA IJTIMOIY TABAQALANISHNING JOY NOMLARIDA AKS ETISHI: QIYOSIY SOTSIOONOMASTIK TAHLIL
Abstract
Ushbu maqolada o'zbek va xitoy tillaridagi joy nomlarida ijtimoiy tabaqalanishning lingvistik aks etishi birinchi marta qiyosiy sotsioonomastik nuqtai nazardan tizimli tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — ikkala tildagi toponimlarda hukmron tabaqa, kasb-hunar guruhlari, mulkiy holat, diniy martaba va marginallashgan tabaqa ko'rsatkichlarining namoyon bo'lish mexanizmlarini aniqlash, ularning o'xshash va farqli belgilarini tipologik jihatdan taqqoslashdir. Material sifatida O'zbekistondagi 130 ta va Xitoy Xalq Respublikasidagi 120 ta tarixiy va hozirgi joy nomlari tahlil qilindi — jami 250 dan ortiq leksik birlik. Natijada ikkala tilda beshta sotsioonomastik model aniqlandi: hukmron tabaqa, kasb-hunar, mulkiy holat, diniy martaba va marginallashgan tabaqa toponimlari. Qiyosiy tahlil shuni ko'rsatdiki, ikkala tilning sotsioonomastik sistemasida universal tendentsiyalar bilan birga muhim farqlar ham mavjud: xitoy tilida ieroglifik yozuvning ikki qatlamli tabiatidan kelib chiquvchi qo'shimcha semantik qatlam, konfutsiy ierarxiyasining joy nomlaridagi o'ziga xos izi va davlat boshqaruvi tizimining toponimlarga chuqur ta'siri kuzatiladi. «Ijtimoiy toponimlika» yangi ilmiy yo'nalish sifatida asoslandi va uning metodologiyasi ikkala til misolida ko'rsatildi.
References
1. Ahmedov B. O'zbekiston tarixi manbalari. — Toshkent: O'qituvchi, 1994. — 272 b.
2. Begmatov E.A. O'zbek onomastikasi. — Toshkent: Fan, 1994. — 203 b.
3. Bourdieu P. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. — Cambridge: Harvard University Press, 1984. — 613 p.
4. Chen Qian-Jin. Hanzu diming yu minzu wenhua. — Beijing: Minzu chubanshe, 1998. — 210 p.
5. Fei Xiao-Tong. Xiangtu Zhongguo. — Beijing: Beijing daxue chubanshe, 1998. — 268 p.
6. Hu Ming-Yang. Zhongguo diming xue. — Beijing: Zhongguo shehui kexue chubanshe, 1998. — 336 p.
7. Karimov N.G. O'rta Osiyoning ijtimoiy tuzilishi va joy nomlari // O'zbekiston tarixi. — 2007. — №3. — B. 22–31.
8. Liu Hong-Wei. Zhongguo gudai diming zhong de shehui dengji // Diming yanjiu. — 2008. — №2. — P. 18–26.
9. Murzaev E.M. Geografiya v nazvaniyakh. — M.: Nauka, 1979. — 208 s.
10. Nafasov T.O. O'zbekiston geografik nomlari izohli lug'ati. — Toshkent: O'qituvchi, 1988. — 352 b.
11. Rajabov I.M. O'zbek tilida ijtimoiy leksikaning shakllanishi // O'zbek tili va adabiyoti. — 2008. — №1. — B. 18–27.
12. Rakhimov M.A. Ijtimoiy tabaqalanish va onomastika: nazariy yondashuv // Til va jamiyat. — 2016. — №2. — B. 29–37.
13. Reformatskiy A.A. Vvedenie v yazykoznanie. — M.: Prosveshcheniye, 1967. — 312 s.
14. Rtveladze E.V. Civilizatsii, gosudarstva, kul'tury Sredney Azii. — Tashkent: IICAS, 2005. — 430 s.
15. Shi Ru-Jie. Zhongguo diming de yuyanxue yanjiu. — Shanghai: Fudan daxue chubanshe, 2004. — 294 p.
16. Superanskaya A.V. Obshchaya teoriya imeni sobstvennogo. — M.: Nauka, 1973. — 366 s.
17. Toshmatov N.N. O'zbek joy nomlarida ijtimoiy tabaqa belgilari // Til va jamiyat. — 2010. — №4. — B. 35–43.
18. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o'zbek adabiy tili. — Toshkent: O'zbekiston, 1992. — 400 b.
19. Veber M. Khozyaystvo i obshchestvo: ocherki ponimayushchey sotsiologii. — M.: Izd. dom VSHE, 2016. — 544 s.
20. Wang Guang-Kun. Zhongguo minzu diming yanjiu. — Shanghai: Shanghai jiaoyu chubanshe, 2001. — 265 p.
21. Yan Wen-Ru. Zhongguo lishi diming cidian. — Nanjing: Jiangsu jiaoyu chubanshe, 1995. — 512 p.
22. Zhou Zhen-He, You Ru-Jie. Fangyan yu Zhongguo wenhua. — Shanghai: Shanghai renmin chubanshe, 1986. — 241 p.
Eslatma: Foydalanilgan adabiyotlar bilan matn ichidagi manba o'zaro mos kelishi shart. [n] shaklida ko'rsatilgan raqamlar ushbu ro'yxatdagi tartib raqamiga to'g'ri keladi.
